Nếu bạn từng nghe câu:
"Chữ Nôm được tạo ra từ chữ Hán."
Có lẽ bạn sẽ thắc mắc:
Vậy chữ Nôm có phải là tiếng Hán không?
Câu trả lời là không.
Chính ví dụ của Nhật sẽ giúp chúng ta hiểu vì sao người Việt ngày xưa sáng tạo ra chữ Nôm.
Người Nhật có dùng chữ Hán không?
Có.
Nếu bạn mở một tờ báo Nhật hoặc xem biển hiệu trên đường phố Tokyo, bạn sẽ thấy rất nhiều chữ Hán.
Ví dụ:
- 山
- 水
- 人
- 火
- 木
Đây đều là những chữ có nguồn gốc từ Trung Quốc.
Nhưng điều thú vị là người Nhật không đọc giống người Trung Quốc.
Ví dụ:
- 山
- Người Trung Quốc đọc: shān
- Người Nhật đọc: yama
- Nghĩa: núi
- 水
- Người Trung Quốc đọc: shuǐ
- Người Nhật đọc: mizu
- Nghĩa: nước
- 人
- Người Trung Quốc đọc: rén
- Người Nhật đọc: hito
- Nghĩa: người
Bạn sẽ nhận ra một điều rất đặc biệt.
Hình dạng chữ giống nhau. Ý nghĩa giống nhau. Nhưng cách đọc hoàn toàn khác.
Nói cách khác, người Nhật mượn chữ viết của Trung Quốc để ghi lại ngôn ngữ Nhật Bản.
Họ không biến thành người Trung Quốc chỉ vì dùng chữ Hán.
Họ vẫn nói tiếng Nhật như bình thường.
Người Việt ngày xưa cũng gặp bài toán tương tự
Hơn một nghìn năm trước, người Việt sử dụng chữ Hán trong hành chính, giáo dục và văn học.
Tuy nhiên, chữ Hán được tạo ra để ghi tiếng Hán, còn người Việt lại nói tiếng Việt.
Ví dụ, người Việt nói:
- ăn
- uống
- cha
- mẹ
- trời
- đất
- đi
- về
Đó đều là những từ quen thuộc trong đời sống hằng ngày.
Nếu chỉ dùng nguyên chữ Hán thì sẽ rất khó ghi đúng tiếng nói của người Việt.
Vì vậy, các học giả Việt Nam đã nghĩ ra một cách làm rất sáng tạo.
Họ lấy chữ Hán làm nền tảng, sau đó ghép, cải biến hoặc tạo thêm ký tự mới để ghi đúng tiếng Việt.
Hệ thống chữ viết mới đó được gọi là chữ Nôm.
Điểm giống giữa Nhật Bản và Việt Nam
Nhật Bản và Việt Nam đều tiếp nhận chữ Hán từ Trung Quốc.
Cả hai đều không sử dụng chữ Hán theo cách người Trung Quốc sử dụng.
Thay vào đó, họ dùng chữ Hán để phục vụ ngôn ngữ của chính mình.
Có thể hình dung như sau:
- Người Trung Quốc dùng chữ Hán để viết tiếng Hán.
- Người Nhật dùng chữ Hán để viết tiếng Nhật.
- Người Việt dùng chữ Hán làm nền tảng để viết tiếng Việt.
Đó là lý do cùng nhìn một chữ Hán nhưng cách đọc ở mỗi quốc gia lại khác nhau.
Điểm khác biệt lớn nhất
Người Nhật phần lớn vẫn giữ nguyên các chữ Hán rồi đọc theo tiếng Nhật.
Ví dụ:
山 → yama
水 → mizu
人 → hito
Trong khi đó, người Việt còn tiến thêm một bước.
Không chỉ đọc theo tiếng Việt, người Việt còn sáng tạo thêm rất nhiều ký tự mới để ghi những từ thuần Việt mà chữ Hán không thể biểu đạt đầy đủ.
Nói một cách đơn giản:
- Người Nhật chủ yếu mượn chữ rồi đổi cách đọc.
- Người Việt mượn chữ rồi tạo thêm chữ mới.
Đó chính là điểm đặc sắc của chữ Nôm.
Một cách hình dung rất đơn giản
Hãy tưởng tượng chữ Hán giống như những viên gạch.
Người Nhật lấy những viên gạch đó để xây một ngôi nhà Nhật Bản.
Người Việt cũng lấy những viên gạch ấy, nhưng ngoài việc xây nhà, còn tự làm thêm những viên gạch mới để phù hợp với kiến trúc của mình.
Vì thế, nhìn từ bên ngoài, cả hai đều có dấu ấn của chữ Hán.
Nhưng bên trong, một bên là tiếng Nhật, một bên là tiếng Việt.
Vì sao nên hiểu điều này?
Nhiều người nghĩ rằng cứ thấy chữ Hán là đang đọc tiếng Trung.
Thực tế không phải vậy.
Một ký tự Hán có thể được người Trung Quốc đọc theo tiếng Hán, người Nhật đọc theo tiếng Nhật, người Triều Tiên đọc theo cách riêng, và trước đây người Việt cũng có cách đọc của mình.
Điều quan trọng không nằm ở hình dạng của ký tự, mà nằm ở ngôn ngữ mà ký tự đó đang ghi lại.
Đó cũng là chìa khóa để hiểu chữ Nôm.
Chữ Nôm không phải là tiếng Hán.
Chữ Nôm là hệ thống chữ viết do người Việt sáng tạo trên cơ sở chữ Hán để ghi lại tiếng Việt.
Giống như người Nhật dùng chữ Hán để viết tiếng Nhật, người Việt dùng chữ Hán làm nền tảng để xây dựng một hệ thống chữ viết dành riêng cho tiếng Việt.
Chính vì vậy, muốn hiểu chữ Nôm, đôi khi cách dễ nhất không phải bắt đầu từ những ký tự phức tạp, mà là nhìn sang Nhật Bản. Khi thấy người Nhật vẫn dùng chữ Hán nhưng vẫn nói tiếng Nhật, chúng ta sẽ dễ dàng hình dung vì sao người Việt có thể sử dụng chữ Hán để tạo nên chữ Nôm và ghi lại tiếng nói của dân tộc mình.